محدود مىسازد و از بعضى از آنها جلو گيرى مىكند و درب زندگى و بقاء و همچنين ساير تعلقات زندگى را به روى او مىبندد ، پس اگر خداى تعالى در چنين فرضى به دعاى آن شخص مضطر ، كشف سوء از او بكند ، در حقيقت خلافتى را كه به او داده بود تكميل كرده است . اين معنا وقتى بيشتر واضح و روشن مىشود كه دعا و درخواست در جمله * ( « إِذا دَعاه » ) * را ، بر اعم از دعاى زبانى و غير زبانى حمل كنيم ، دعاى زبانى كه آيه « وَآتاكُمْ مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه » « 1 » و دعاى غير زبانى كه آيه « يَسْئَلُه مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 2 » متعرض آن است : چون بنا بر اين تمامى آنچه كه به انسان داده شده و هر تصرفى كه ارزانى شده ، همه از مصاديق كشف سوء از مضطر محتاج خواهد بود ، البته كشف سوء بعد از دعاى او . پس خليفه قرار دادن انسان مستلزم اين اجابت دعا و كشف سويى است كه او را مضطر و بيچاره مىكند . بعضى « 3 » از مفسرين گفته‌اند ، معناى آيه اين است كه : خداوند شما را جانشين امتهايى كه قبل از شما در زمين بودند مىكند ، تا در مسكن ايشان در زمين مسكن كنيد و بعد از رفتن آنان در زمين تصرف كنيد ، ليكن معنايى كه ما براى آيه كرديم با سياق آيه مناسبتر است . بعضى « 4 » ديگر گفته‌اند : معناى آيه اين است كه : خداوند شما را جانشينان كفار مىكند و شما را در بلاد آنان جاى مىدهد ، تا به جاى شرك آنان در آن بلاد ، طاعت خدا كنيد و به جاى عنادى كه آنان با خدا مىورزيدند ، سر در طاعتش نهيد . ليكن اين وجه نيز درست نيست ، براى اينكه خطاب در آيه مانند ساير آيات پنجگانه قبل ، به كفار است ، نه به مؤمنين ، در حالى كه در اين وجه كه گفته‌اند خطاب به مؤمنين است . * ( « قَلِيلًا ما تَذَكَّرُونَ » ) * - خطاب در اين جمله خطابى است توبيخى به كفار ، البته در بعضى از قراءتها « يذكرون » هم خوانده شده و اين قرائت بهتر است ، براى اينكه با ذيل ساير آيات پنجگانه موافق است ، چون در آخر همه آنها صيغه جمع غايب آمده ، در يكى فرموده : * ( « بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ » ) * ، در ديگرى آمده * ( « بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ » ) * و همچنين در بقيه . ديگر اينكه اصولا روى سخن در اين پنج آيه به رسول خدا ( ص ) است ، نه به كفار تا به صيغه جمع حاضر ، بفرمايد « تذكرون - كم متذكر مىشويد » ، بلكه از آنجايى كه گفتيم روى سخن با رسول خدا ( ص ) است ، بايد به طريق التفات - كه بيانش

--> ( 1 ) به شما مىدهد از هر چه كه از آن بخواهيد . سوره ابراهيم ، آيه 34 . ( 2 ) آن كس كه در آسمانها و زمين است از او درخواست مىكند . سوره رحمان ، آيه 29 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 7 . ( 4 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 229 .